ADHD i autyzm bywają mylone, bo z zewnątrz mogą wyglądać podobnie. W obu pojawiają się trudności wykonawcze, problemy z uwagą, intensywne zainteresowania i przeciążenie bodźcami. To jednak dwa różne stany neurorozwojowe. Mogą też występować razem. To współwystępowanie, często nazywane AuDHD, jest częste zwłaszcza u dorosłych, u których oba obrazy przez lata bywały maskowane. DSM-5 umożliwił jednoczesne rozpoznanie ADHD i zaburzeń ze spektrum autyzmu, dlatego diagnozy nie muszą się wykluczać.

Najkrótsza różnica dotyczy rdzenia. W ADHD podstawą są nieuwaga, nadaktywność, impulsywność i trudność ze sterowaniem uwagą zgodnie z tym, czego wymaga sytuacja. W autyzmie rdzeniem są odmienny sposób komunikacji społecznej, potrzeba przewidywalności oraz charakterystyczne wzorce zainteresowań i przetwarzania sensorycznego.

Uwaga działa inaczej

Osoba z ADHD często potrafi skupić się bardzo mocno, gdy coś jest nowe, pilne albo ciekawe. Trudniej utrzymać uwagę przy rzeczy nudnej, wrócić po przerwie i oderwać się od tego, co właśnie wciągnęło. Uwaga odpływa za bodźcem, skojarzeniem albo kolejną sprawą.

W autyzmie skupienie bywa silniej związane z własnym obszarem zainteresowania i z potrzebą domknięcia. Przerwanie, zmiana planu albo niejasna instrukcja męczą nie tylko dlatego, że trudno się skupić. Świat społeczny i sensoryczny wymaga dodatkowego, kosztownego przetwarzania. To nie to samo co klasyczne rozpraszanie z ADHD, choć z zewnątrz oba mogą wyglądać jak odpływanie.

Gdy oba profile spotykają się w jednym człowieku, nie powstaje prosta suma. Bywa tak: ktoś siedzi nad jednym zadaniem i autystyczna potrzeba domknięcia nie pozwala go łatwo puścić. W tym samym momencie impuls z ADHD już ciągnie do nowej sprawy, powiadomienia albo „szybszej” rzeczy. Człowiek zostaje w rozdarciu. Nie może wygodnie przełączyć się jak przy samym ADHD i nie może spokojnie dokończyć jak przy samym autyzmie. To pokazuje, że AuDHD to nie dwa zestawy objawów położone obok siebie, tylko dwa mechanizmy, które czasem ciągną w przeciwne strony.

Relacje, komunikacja i dwa rodzaje maskowania

W ADHD trudności społeczne często biorą się z impulsywności, przerywania, zapominania ustaleń albo z tego, że podczas rozmowy uwaga już uciekła. Osoba zwykle rozumie zasady społeczne. Problem polega na tym, że reakcja pojawia się szybciej niż hamulec.

W autyzmie trudność częściej dotyczy samego odczytywania i nadawania sygnałów: niedopowiedzeń, zmian tematu, ukrytych oczekiwań, tempa rozmowy i tego, co „wypada”. Ktoś może bardzo chcieć kontaktu i jednocześnie potrzebować informacji podanej wprost. Dlatego samo „przerywa w rozmowie” nic nie rozstrzyga. Trzeba zapytać, dlaczego to się dzieje.

Maskowanie też wygląda inaczej. W ADHD częściej polega na kompensacji organizacyjnej: alarmy, listy, wychodzenie dużo wcześniej, sprawdzanie wszystkiego po kilka razy, praca pod presją, żeby z zewnątrz wyglądać na ogarniętego. W autyzmie częściej chodzi o uczenie się scenariuszy społecznych: jak stanąć, kiedy się uśmiechnąć, jaki żart pasuje, jak długo utrzymywać kontakt wzrokowy. To jest kopiowanie formy kontaktu, nie tylko doganianie obowiązków. Oba typy maskowania są kosztowne. Inaczej jednak męczą i inaczej znikają, gdy człowiek jest zmęczony.

Sensoryka i rutyna

Przeciążenie hałasem, światłem albo tłokiem bywa i tu, i tu. W autyzmie profil sensoryczny jest zwykle bardziej stałą częścią obrazu: nadwrażliwość albo niedowrażliwość, potrzeba określonych bodźców, trudność z nagłą zmianą otoczenia. W ADHD przeciążenie częściej wiąże się z nadmiarem bodźców konkurujących o uwagę.

Podobnie z rutyną. Osoba z ADHD bywa chaotyczna i jednocześnie bardzo zależy jej na systemie, bo bez niego wszystko się sypie, choć ten system trudno utrzymać. Osoba autystyczna częściej potrzebuje przewidywalności jako sposobu regulowania napięcia i rozumienia świata. Zmiana planu boli inaczej. Nie tylko jako kolejna rzecz do ogarnięcia, ale jako utrata orientacji.

Zainteresowania

Intensywne wchodzenie w temat pojawia się w obu stanach. W ADHD bywa to fala: ogromne zaangażowanie, sprzęt, wiedza, potem spadek i kolejna rzecz. W autyzmie zainteresowanie częściej jest głębsze, dłuższe i bardziej specyficzne. Czasem mówi się tu o monotropizmie, czyli silnym wchodzeniu w jeden kanał uwagi. Nie zawsze tak jest. Dlatego sam hiperfokus nie rozdziela tych rozpoznań.

ADHD mocniej widać w rozpoczynaniu zadań, ocenie czasu, gaszeniu pożarów i koszcie kompensacji. Autyzm mocniej widać w tym, jak ktoś odnajduje się w niejednoznacznych sytuacjach społecznych, jak znosi zmianę i jak przetwarza bodźce.

Jak wygląda diagnostyka, gdy podejrzewa się oba stany

Nie rozstrzyga tego test internetowy, jedno hobby, bałagan ani to, czy ktoś lubi ciszę. Potrzebna jest historia rozwojowa, obraz w kilku środowiskach i ocena głównego mechanizmu trudności. Jeśli w grę wchodzą oba rozpoznania, zwykle nie wystarczy jeden krótki kwestionariusz.

W praktyce bywa to jeden zespół, który umie ocenić oba profile, albo dwa uzupełniające się procesy: diagnostyka ADHD i diagnostyka spektrum. Kolejność zależy od tego, co najbardziej utrudnia życie i co widać w historii. Ważne, żeby drugi stan nie został „wchłonięty” przez pierwszy. Polskie rekomendacje dotyczące ADHD oraz NICE podkreślają znaczenie oceny stanów współwystępujących zamiast traktowania ich jako wzajemnie się wykluczających.

Jeśli chcesz szerzej przeczytać o sytuacji, w której oba profile współwystępują, zobacz również materiał [AuDHD, ADHD czy spektrum autyzmu: jak to rozróżnić?](https://audhd.pl/wiedza/audhd-adhd-autyzm-roznice/).

Najuczciwsze pytanie nie brzmi „ADHD czy autyzm”. Brzmi: jaki jest podstawowy wzorzec od dzieciństwa, co najbardziej utrudnia życie i czy jeden opis wystarcza, czy potrzebne są oba.