Różnice między ADHD a autyzmem

ADHD i autyzm bywają mylone, bo część zachowań może wyglądać podobnie. Są jednak odrębnymi zaburzeniami neurorozwojowymi i mogą współwystępować u tej samej osoby. Takie współwystępowanie często określa się potocznie jako AuDHD. DSM-5 umożliwił jednoczesne rozpoznanie ADHD i zaburzeń ze spektrum autyzmu, dlatego te rozpoznania nie muszą się wykluczać.

Najważniejsze jest to, czego dotyczą kryteria diagnostyczne. W ADHD ocenia się przede wszystkim nieuwagę oraz nadaktywność i impulsywność. W autyzmie kryteria obejmują trwałe różnice w komunikacji i interakcjach społecznych oraz ograniczone, powtarzalne zachowania, zainteresowania lub aktywności, w tym także reakcje sensoryczne.

Uwaga działa inaczej

W ADHD trudności z uwagą często zmieniają się zależnie od zainteresowania, nowości, pilności i poziomu stymulacji. Problem może dotyczyć utrzymania uwagi, powrotu po przerwie albo oderwania się od tego, co właśnie bardzo angażuje.

W autyzmie intensywne skupienie może wiązać się z zainteresowaniami, potrzebą domknięcia albo przewidywalnością, ale samo skupienie nie jest prostym sposobem na odróżnienie obu rozpoznań. Trzeba sprawdzić szerszy kontekst i historię rozwojową.

Gdy oba rozpoznania współwystępują, potrzeba przewidywalności może zderzać się z impulsywnością i poszukiwaniem nowości. Ktoś może chcieć dokończyć zadanie w znany sposób, a jednocześnie mieć trudność z utrzymaniem planu. AuDHD nie jest więc prostą sumą dwóch list objawów. W codziennym życiu różne potrzeby mogą wzajemnie się utrudniać.

Relacje, komunikacja i różne sposoby kompensowania trudności

Przy ADHD trudności w rozmowie mogą wynikać z impulsywności, przerywania, zapominania ustaleń albo odpływania uwagi. W autyzmie ocena obejmuje także sposób rozumienia i nadawania sygnałów społecznych, niedopowiedzeń, zmian tematu czy ukrytych oczekiwań. Samo zachowanie, na przykład przerywanie rozmowy, niczego więc nie rozstrzyga. Trzeba sprawdzić, z czego wynika i jak wygląda w innych sytuacjach.

Kompensowanie trudności może wyglądać różnie. Przy ADHD może dotyczyć organizacji: alarmów, list, wychodzenia wcześniej czy wielokrotnego sprawdzania terminów. Przy autyzmie może obejmować świadome uczenie się i kontrolowanie zachowań społecznych. U osoby z AuDHD oba sposoby mogą występować jednocześnie i wymagać dużego wysiłku.

Sensoryka i rutyna

Przeciążenie hałasem, światłem albo tłokiem może występować w obu przypadkach i samo nie rozstrzyga diagnozy. W ocenie trzeba sprawdzić, czy różnice sensoryczne są trwałą częścią obrazu autyzmu, czy przeciążenie wiąże się głównie z rozpraszaniem uwagi, stresem, zmęczeniem albo innym czynnikiem.

Podobnie z rutyną. ADHD może utrudniać utrzymanie systemu, nawet jeśli zewnętrzna struktura bardzo pomaga. W autyzmie potrzeba przewidywalności i trudność ze zmianą mogą być częścią szerszego obrazu diagnostycznego. Przy AuDHD potrzeba struktury może więc współistnieć z trudnością w jej konsekwentnym utrzymaniu.

Zainteresowania

Intensywne zainteresowania i silne skupienie mogą pojawiać się przy obu rozpoznaniach. Sama długość zainteresowania ani „hiperfokus” nie rozdzielają ADHD od autyzmu. W ADHD warto pytać między innymi o zależność uwagi od nowości, pilności i nagrody, a w autyzmie o charakter ograniczonych lub powtarzalnych zainteresowań i ich miejsce w całej historii rozwojowej.

Nie ma jednego zachowania, które samo pozwala odróżnić ADHD od autyzmu. Znaczenie ma zestaw kryteriów, rozwój i funkcjonowanie w różnych sytuacjach.

Jak wygląda diagnostyka, gdy podejrzewa się oba stany

Nie rozstrzyga tego test internetowy, jedno hobby, bałagan ani to, czy ktoś lubi ciszę. Potrzebna jest historia rozwojowa, obraz w kilku środowiskach i ustalenie, z czego wynikają podobne zachowania. Jeśli w grę wchodzą oba rozpoznania, zwykle nie wystarczy jeden krótki kwestionariusz.

W praktyce bywa to jeden zespół, który umie ocenić oba profile, albo dwa uzupełniające się procesy: diagnostyka ADHD i diagnostyka spektrum. Kolejność zależy od tego, co najbardziej utrudnia życie i co widać w historii. Ważne, żeby drugi stan nie został „wchłonięty” przez pierwszy. Polskie rekomendacje dotyczące ADHD oraz NICE podkreślają znaczenie oceny stanów współwystępujących zamiast traktowania ich jako wzajemnie się wykluczających.

Jeśli chcesz szerzej przeczytać o tym, jak ADHD i autyzm mogą współwystępować u jednej osoby, zobacz materiał AuDHD u dorosłych: co zmienia współwystępowanie ADHD i autyzmu.

Najuczciwsze pytanie nie brzmi „ADHD czy autyzm”. Brzmi: jaki jest podstawowy wzorzec od dzieciństwa, co najbardziej utrudnia życie i czy jeden opis wystarcza, czy potrzebne są oba.

Podobne zachowanie może mieć różne przyczyny

Dwie osoby mogą wyjść wcześniej ze spotkania. Jedna dlatego, że rozmowa przestała dostarczać wystarczającej stymulacji i uwaga zaczęła szukać czegoś nowego. Druga dlatego, że po godzinie przetwarzania głosów, mimiki, światła i niejasnych zasad społecznych jest już na granicy przeciążenia. Trzecia doświadcza obu rzeczy naraz. Z zewnątrz zachowanie jest podobne. W środku przebieg może być zupełnie inny.

To samo dotyczy spóźnień, przerywania rozmowy, potrzeby samotności, intensywnych zainteresowań czy trudności z rozpoczęciem zadania. Dlatego dobre różnicowanie nie opiera się na pytaniu, do którego zaburzenia należy pojedyncza cecha. Trzeba sprawdzić, z czego dane zachowanie wynika, od kiedy jest obecne, w jakich warunkach się nasila i co dzieje się, kiedy osoba próbuje sobie z nim radzić.

Różnicowanie czasem wymaga czasu

U osoby dorosłej obraz bywa przykryty wieloma latami uczenia się zasad, unikaniem sytuacji, pracą w bardzo dopasowanym środowisku albo przeciwnie, długim okresem przeciążenia. Jedno spotkanie może nie wystarczyć, aby oddzielić trwały wzorzec rozwojowy od skutków aktualnego kryzysu.

Szczególnie ostrożnie trzeba patrzeć wtedy, gdy obok ADHD lub cech autystycznych występują zaburzenia lękowe, depresja, skutki traumy, problemy ze snem albo używanie substancji. To nie znaczy, że jedno wyklucza drugie. Chodzi o to, żeby nie przypisywać całej historii pierwszej nazwie, która wydaje się znajoma.

Jeśli oba profile rzeczywiście współwystępują, ich rozpoznanie może wyjaśnić pozorne sprzeczności. Potrzeba nowości nie unieważnia potrzeby przewidywalności. Towarzyskość nie wyklucza dużego kosztu społecznego. Dobra organizacja nie wyklucza ADHD, jeśli wymaga stałego wysiłku i rozbudowanej kompensacji.