Czuję coś w ciele, ale nie wiem co

Tu wchodzi interocepcja. To odbieranie sygnałów z wnętrza ciała. Bicie serca. Głód. Pragnienie. Napięcie. Pobudzenie.

To nie to samo co aleksytymia. Łatwo jednak zobaczyć, czemu te dwa zjawiska idą w parze. Emocja przyspiesza serce, napina brzuch, zmienia oddech. Te sygnały są materiałem, na którym mózg buduje rozumienie własnego stanu.

Badania u osób autystycznych pokazują związki między niektórymi aspektami interocepcji i aleksytymią. Sprowadzanie całej aleksytymii do słabego czucia ciała to za dużo.

Temat zasługuje na osobny tekst. Pytanie, czemu nie zauważam głodu, zmęczenia albo przeciążenia, dopóki nie jest bardzo silne, to co innego niż pytanie, czemu nie wiem, czy jestem zły, smutny czy przestraszony.

Aleksytymia nie znaczy braku empatii

Drugi żywotny stereotyp.

Logika brzmi prosto. Jeśli ktoś ma trudność z rozpoznawaniem własnych emocji, to pewnie trudniej mu czytać emocje innych. Może i tak. Z tego nie wynika, że nie przejmuje się ludźmi. Ani że nic wobec nich nie czuje.

Empatia nie jest jedną umiejętnością. Da się oddzielić rozumienie perspektywy drugiej osoby od emocjonalnego reagowania na jej przeżycia.

Duża metaanaliza z 2025 roku, 226 badań o empatii w autyzmie, pokazała, jak bardzo wynik zależy od tego, co nazywamy empatią i jak ją mierzymy. Różnice w empatii afektywnej były niewielkie. Po uwzględnieniu tylko badań wysokiej jakości przestawały być istotne statystycznie.

Dlatego „nie wiem, co sam czuję” nie wolno zamieniać na „nie potrafię współodczuwać”. To nie są synonimy.

Czasem dokładnie wiem, co czuję

I to niczego nie wyklucza.

Aleksytymię opisuje się wymiarowo. Trudność nie musi wyglądać tak samo w każdej sytuacji.

Ktoś błyskawicznie rozpozna, że jest wściekły. A utknie, gdy trzeba powiedzieć: jest mi przykro, bo poczułem się pominięty. Można szybko łapać emocje intensywne, a gubić się przy subtelnych. Można wiedzieć, że stało się coś nieprzyjemnego, i długo nie rozróżniać, czy to lęk, czy wstyd. Można dobrze rozumieć siebie, gdy jest czas na spokojne przemyślenie, i gubić się w szybkiej rozmowie twarzą w twarz.

Ocenianie tego po jednym pytaniu, czy wiesz, co czujesz, niewiele daje.

Nie każda trudność z emocjami to aleksytymia

Ktoś po trudnej rozmowie wie, co czuje. Po prostu nie chce tego powiedzieć. To co innego.

Ktoś od lat tłumi złość, bo w domu jej okazywanie źle się kojarzyło. Znowu inny mechanizm.

Depresja potrafi dać zobojętnienie albo poczucie odcięcia od emocji. Silny stres utrudnia dostęp do subtelniejszego rozumienia siebie. Trauma zmienia sposób przeżywania i rozpoznawania emocji.

Z zewnątrz wszystko to może skończyć się tym samym zdaniem: nie wiem, co czuję. To zdanie samo jeszcze o niczym nie świadczy. Nie mówi, skąd bierze się trudność.

Czy jest test na aleksytymię

W badaniach najczęściej stosuje się Toronto Alexithymia Scale, TAS-20. Na tym narzędziu opierała się między innymi wspomniana metaanaliza o autyzmie.

Kwestionariusz może pomóc opisać nasilenie pewnych cech. Nie jest testem na autyzm, ADHD ani AuDHD.

Jest tu nawet pewien paradoks. Badając osobę, która ma trudność z rozpoznawaniem własnych stanów, pytamy ją o zdolność do rozpoznawania własnych stanów. Samoopis to samoopis.

Dlatego badacze zwracają uwagę na różnice między deklarowaniem a bardziej złożonymi metodami oceny. Wynik z internetu może być początkiem zastanowienia się nad sobą. Nie skrótem do diagnozy AuDHD.

Czy przy diagnozie AuDHD aleksytymia ma znaczenie

Może być ważną informacją. Nie powinna stać się kryterium, którym nie jest.

Jeśli ktoś mówi, że od zawsze ma problem z określeniem, co czuje, warto o tym rozmawiać. Dobra diagnoza ADHD i autyzmu wymaga jednak oceny właściwych kryteriów. Historii rozwojowej. Funkcjonowania na co dzień. Innych możliwych wyjaśnień.

Aleksytymia może być częścią tej układanki. Nie może jej zastąpić.

Gdy chodzi o możliwość współwystępowania obu profili, w procesie diagnozy AuDHD w Szczecinie warto opisywać także sposób rozpoznawania własnych emocji. Ich obecność niczego sama w sobie nie rozstrzyga.

Ta uwaga jest szczególnie istotna u dorosłych, którzy przychodzą na ocenę z dużą wiedzą o sobie i listą pojęć znalezionych wcześniej w internecie.

Co pomaga, gdy trudno powiedzieć, co czuję

Na pewno nie zaczynanie od nazwy emocji. Bo „co czujesz” bywa po prostu za szerokim pytaniem.

Łatwiej zacząć od mniejszych kroków. Co się wydarzyło chwilę wcześniej. Co teraz robi ciało. Jest potrzeba ucieczki, działania, zamrożenia, wycofania, a może kontaktu. Jakie myśli wracają. Ten stan jest przyjemny czy nie. Pobudzenie jest duże czy małe. I dopiero potem próbować znaleźć nazwę.

U jednej osoby odpowiedź przyjdzie po kilku minutach. U innej dopiero wieczorem. To nie musi być porażka w rozumieniu siebie. Czas bywa po prostu jednym z warunków, żeby przetworzyć doświadczenie.

W badaniu z 2026 roku, 269 dorosłych osób autystycznych, nasilenie aleksytymii wiązało się z tym, jak badani oceniali łatwość korzystania z różnych strategii w terapii. Kolejny argument, żeby nie traktować pracy z emocjami jednakowo dla wszystkich.

Najważniejsze pytanie nie brzmi, czy to objaw AuDHD

Użyteczniejsze jest inne. Co dokładnie dzieje się między pojawieniem się emocji a momentem, w którym udaje się ją zrozumieć i nazwać.

Może nie zauważam sygnałów. Może zauważam napięcie w ciele, ale nie umiem go zinterpretować. Może wiem, co czuję, tylko nie potrafię tego opisać. Może rozumiem emocję, ale z opóźnieniem. A może wiem, co czuję, tylko nauczyłem się tego nie pokazywać.

To różne doświadczenia. Dopiero takie rozłożenie problemu ma wartość diagnostyczną. Większą niż samo słowo aleksytymia.

AuDHD może być jednym z kontekstów, w których taka trudność występuje. Nie powinno być workiem, do którego wrzuca się każdą cechę znalezioną w internecie.

Czasem najważniejsza informacja nie brzmi: mam aleksytymię. Brzmi: potrzebuję więcej czasu i innych pytań, żeby zrozumieć, co się ze mną dzieje.